althingiAlþingi hefur nú tekið tekið til meðferðar þingsályktunartillögu 22ja þingmanna úr öllum flokkum um "rannsóknir á umfangi og nýtingarmöguleikum sjávarorku við Ísland".  Tillagan var lögð fram á vorþingi í fyrra en ekki tekin til umræðu.  Aftur var tillagan lögð fram í oktober sl, en það var fyrst nú í gær sem hún var tekin til fyrri umræðu. 

Tillagan er komin fram í kjölfar funda sem Valdimar Össurarson átti við nokkra þingmenn og kynninga Valorku á málefninu.  Fljótlega eftir að Valorka ehf hóf störf varð ljóst að þróun hverflanna myndi fljótlega stöðvast hérlendis ef ekki tækist að hefja lágmarksrannsóknir.  Valorka ehf er fyrsti og eini aðilinn sem þróar tækni til nýtingar sjávarfallastrauma utan stranda.  Á því sviði hafa engar rannsóknir farið fram.  Ekki liggur fyrir ein einasta vísindaleg mæling á straumstyrk í annesjaröstum, og því síður er vitað um nánari aðstæður til virkjana.  Á nokkrum stöðum hefur verið mælt inni á fjörðum, einkum í tengslum við fiskeldi eða samgönguframkvæmdir og á örfáum stöðum hafa verið skoðaðar aðstæður til sunda- eða stífluvirkjana. 

Valdimar átti viðtöl við nokkra þingmenn, m.a. Skúla Helgason, þáverandi formann iðnaðarnefndar, árið 2010 og greindi frá þörf þess að hefja rannsóknir á sjávarorku við landið.  Gerði hann grein fyrir stöðu síns verkefnis; stöðu tækniþróunar á þessu sviði á heimsvísu ásamt stöðu rannsókna af þessu tagi í grannlöndum okkar.  Lagði hann áherslu á að rannsóknir af þessu tagi væru nauðsynlegur liður í þeirri stefnumótunarvinnu sem nú fer fram á sviði orkumála, auk þess sem Ísland yrði að líta til fjölbreyttra orkukosta og framleiðslutækifæra til að standast alþjóðlegan samanburð.  Í kjölfar þessara funda tók Valdimar saman skýrsluna "Sjávarfallaorka og hagsmunir Íslendinga" og sendi m.a. öllum þingmönnum til kynningar.  Skúli hefur reynst mjög áhugasamur um þetta mál og innan skamms var komin fram þessi þingsályktunartillaga, borin fram af 22 þingmönnum úr öllum flokkum á Alþingi.  Þetta mikla fylgi við málefnið sýnir eindreginn vilja alþingismanna og flokka við þetta mál, og má öruggt heita að tillagan nái fram að ganga.  Hún er í umfjöllun atvinnuveganefndar Alþingis.

Þingsályktunartillagan er í megindráttum í samræmi við þær þarfir og hagsmuni sem Valdimar hefur verið að kynna fyrir stjórnvöldum.  Hún er fyrsta stefnumótun stjórnvalda á sviði sjávarorku.  Með henni lýsa stjórnvöld því annarsvegar yfir að þau ætli að kanna umfang og nýtingarmöguleika sjávarfallaorku, en hitt er ekki síður mikilvægt að stjórnvöld munu hér eftir stuðla að framgangi þróunar á sviði sjávarorkutækni.  Með samþykkt tillögunnar eru Íslendingar því formlega komnir í hóp þeirra ríkja sem nú leita lausna til hagkvæmrar notkunar sjávarorku.  Þar erum við nú þegar í fremstu röð að því er varðar virkjun annesjastrauma utan fjarða; enginn hverfill er þar kominn lengra í þróun en Valorka hverflarnir.  Einn galla má þó finna á þessari tillögu sem nauðsynlegt er að slípa af í meðförum nefndar.  Talað er um það í megintexta að leggja áherslu á rannsóknir á þau svæði "sem ætla má að uppfylli hagkvæmnikröfur".  Í ljósi þess að öll tækni er nú á þróunarstigi þarf ekki að orðlengja hve þessi setning stenst illa.  Ef einungis ætti að taka mið af "hagkvæmnikröfum" þá yrðu engin svæði rannsökuð þar sem ekki er unnt að sýna fram á hagkvæmni neins þeirra við óbreytta tækni.  Þannig hugsunarháttur er hinsvegar út í hött þegar haft er í huga annarsvegar að hér er um að ræða rannsóknir á auðlind sem næstu kynslóðir munu nota og hinsvegar þá framþróun í hagkvæmum lausnum sem nú er að verða, t.v. með Valorka hverflunum.  Sé fyrirhugað notagildi þeirra haft í huga má leiða verulegum líkum að því að virkja megi allar helstu rastir landsins á hagkvæman hátt.  Þennan vankant þarf því að sníða af hinni annars ágætu tillögu.

Valorka ehf hefur haft forgöngu um að koma á fót verkefninu Rannsóknamiðstöð sjávarorku og efnt til samvinnu við Hafrannsóknastofnun og Verkís um framkvæmd þess.  Verkefnið miðar að þeim rannsóknum af þvi tagi sem þingályktunartillagan snýst um, og að því standa þeir aðilar sem bæði hafa mesta þekkingu á þessum rannsóknum og þeir sem stendur þetta verkefni næst í stjórnskipulegu og raunhæfu tilliti.  Valorka ehf hefur komið á fót miklum gagnabanka um hvaðeina sem varðar nýtingu á sjávarorku; rannsóknir erlendis; stefnumörkun ríkja og stöðu tækniþróunar.  Hluta þeirrar rannsóknarvinnu má sjá í ársyfirliti hér.  Auk þess er Valorka eina fyrirtæki landsins sem vinnur að tækniþróun á sviði sjávarorku og hefur mestan hag af rannsóknum á því sviði.  Hafrannsóknastofnun hefur stjórnskipulegt hlutverk á sviði sjávarrannsókna og býr yfir bestri þekkingu og búnaði til þess.  Rannsóknirnar munu falla vel að öðrum verkefnum Hafró og niðurstöðurnar nýtast í ýmsum tilgangi.  Verkís sér um viðhald og uppfærslu eina sjávarfallalíkans landsins og mun nýta rannsóknarniðurstöður til uppfærslu á því.  Verkís hefur auk þess tekið þátt í ýmsum rannsóknum á sjávarorku innanfjarða og býr yfir þekkingu og reynslu á því sviði.  Með stofnun Rannsóknamiðstöðvar sjávarorku hefur því verið undirbúið það verkefni sem hér fær vonandi stuðning af stefnumörkun stjórnvalda með samþykkt þingsályktunartillögunnar.  Sjóðakerfið hefur verið verkefninu andsnúið hingaðtil, en vonandi verður nú breyting á því, þannig að unnt verði að kaupa nauðsynleg og vönduð mælitæki.

Hinum framsýnu flutningsmönnum tillögunnar eru hér með færðar þakkir og vonandi fær tillagan góðan framgang í Alþingi.  Þjóðinni er hér með óskað til hamingju með þá stefnumörkun sem hér er hafin varðandi rannsóknir á hinum gífurlegu orkuauðlindum sjávar.

neistaslodirVið áramót er við hæfi að líta stuttlega yfir liðið ár og velta fyrir sér stöðu og horfum. Margt hefur áunnist á síðastliðnu ári og í heild er staða verkefna Valorku betri núna en nokkrusinni áður; öll verkefnin eru lífvænlegri; fjárhagur er tryggður til næsta árs og verkefnið hefur notið mestu viðurkenningar sem uppfinningu getur hlotnast á alþjóðavísu. Þó er það auðvitað svo um þessi verkefni sem önnur að alltaf má finna þætti sem hefðu mátt ganga betur. Þar er þó miklu fremur um að ræða galla sem komið hafa í ljós í stuðningsumhverfinu heldur en verkefnið sjálft.

Hugmyndin að baki Valorka hverflunum hefur sannað sig æ betur með hverju ári. Sífellt koma fleiri þættir í ljós sem sýna að sú meginstefna var rétt sem tekin var í upphafi þróunarferilsins. Henni má lýsa með eftirfarandi atriðum: a) Áhersla skyldi lögð á virkjun lághraðastraums utan fjarða þar sem henni fylgja minni umhverfisáhrif og þar væru fleiri markaðstækifæri en í öðrum geirum orkutækni. b) Til virkjunar lághraðastraums henta þverstæðuhverflar betur en skrúfuhverflar og aðrir, þar sem virkjunin byggir á miklum massa á hægri ferð. c) Allar grunnrannsóknir skortir hérlendis á sjávarfallaorku og því þurfa þær að vera hluti af starfi Valorku ehf. d) Stuðningskerfi nýsköpunar er illa virkt hérlendis vegna m.a. úreltra vinnubragða; óeðlilegrar hagsmunagæslu og ólýðræðislegra stofnana og því eru úrbætur í því efni óhjákvæmilegur hluti af verkefninu. e) Nauðsynlegt er að þróunarferlið njóti samstarfs við breiðan hóp áhugasamra sérfræðinga, en ekki síður að það nýtist til að efla þekkingu og fræðslu á sviði sjávarorkutækni. f) Afla þarf verkefninu viðurkenningar, bæði innlendis og erlendis, ef það á að eflast og nýtast. Hér á eftir verður litið til þessara þátta og skoðað hvernig til hefur tekist.

Þróun Valorka hverflanna

Þegar lagt var upp í þróunarstarfið lágu fyrir ýmsar hugmyndir um tæknilausnir, misjafnlega skýrar, enda hafði hugmyndavinnan staðið yfir í fjölmarga áratugi. Fljótlega eftir að verkleg þróunarvinna hófst, í byrjun árs 2009, var komin fullmótuð hugmynd að V-1 og stuttu síðar að V-2. Þær standa enn uppúr hvað varðar frumleika og verða prófaðar áfram. V-3 er mjög einföld lausn sem er aðgengilegri til samstæðusmíði en hinar. Enn var svo farið inn á nýjar brautir árið 2010 með V-4, en hún skilaði bestri orkunýtingu af þessum fjórum. Hver þessara gerða hafði sína kosti og viðfangsefni ársins 2011 var að sameina kostina og bæta enn orkunýtingu, en um leið að varðveita einfaldleika og trausta byggingargerð. Eftir allnokkrar vangaveltur leit V-5 dagsins ljós, síðla árs 2011, en með henni virðast þessi viðfangsefni vera leyst á viðunandi hátt. Nú í árslok 2011 hafa verið gerðar fáeinar prófanir með þá gerð í straumkeri og fyrstu niðurstöður sýna allmikla yfirburði varðandi orkunýtingu. Því verður spennandi að sjá árangur frekari prófana; bestun þátta og staðfestingu fræðimanna. Framundan í þróunarstarfinu er þetta: „Fimman" verður prófuð; bestuð; teiknuð og sótt verður um einkaleyfi á nýjungum sem henni tengjast. 50 cm líkön hennar verða bæði prófuð í straumkerinu og einnig með báti við víðara hraðasvið. Þá verður smíðaður fleki og neðan í hann verður fest líkan í stærri skala. Þannig prófanir fara líklega fram við valdar veðuraðstæður á rúmsjó og e.t.v. einnig í sundum innan fjarða. Skilyrði þess eru þó að takast megi að mæla straumhraða á prófunarstöðum. Þá er stefnt að því að nýr þáttur líti dagsins ljós í þróunarstarfinu þegar smíðað verður líkan af ölduvirkjun. Það mun byggja á hugmynd VÖ sem verið hefur á hugmyndastigi um áratuga skeið.

Rannsóknir á sjávarorku við Ísland

Orkumál á Íslandi eru í allsérkennilegum farvegi. Verði óbreyttri opinberri stefnu haldið er ekki annað fyrirsjáanlegt en að litið verði á okkur á alþjóðavettvangi sem „lokað ríki" þar sem stofnanir og stórir hagsmunaaðilar ráða ferðinni fremur en pólitískt kjörnir leiðtogar. Margt því til sönnunar liggur skráð í þeirri nákvæmu framvindudagbók sem haldin er um verkefni Valorku ehf og mun e.t.v. verða birt síðar.
Engar rannsóknir hafa verið gerðar á umfangi sjávarfallaorku við Ísland og áhugi stjórnvalda hefur hingað til enginn verið í þeim efnum. Séu niðurstöður vandaðra rannsókna grannríkja okkar, t.d. Íra, yfirfærðar á okkar aðstæður má ætla að umfang sjávarfallaorku við Íslandsstrendur sé mun meira en samanlagt umfang vatnsfalla- og jarðhitaorku Íslands. Með öðrum orðum er hér um að ræða eina stærstu auðlind Íslendinga. Það er því undarlegt fyrirhyggjuleysi að hálfu stjórnvalda að hafa ekki enn látið hefja rannsóknir til undirbúnings heildarmats hennar og nýtingar. Einkum í ljósi þess að við eigum einungis vatns- og jarðhitaorku til fáeinna áratuga aukningar, ef marka má nýja rammaáætlun stjórnvalda á því sviði. Í ársbyrjun 2011 tók undirritaður saman rit um þessi efni; „Sjávarfallaorka og hagsmunir Íslendinga", þar sem vakin er athygli á þessari umfangsmiklu auðlind og bent á þann hag sem þjóðin getur haft af nýtingu og tækniþróun á því sviði. Ritið er birt hér á vefsíðu Valorku og það var sent víða um stjórnkerfið. Ekki varð vart neinna viðbragða að hálfu hinna stöðnuðu yfirvalda. Ráðandi orkufyrirtæki sáu sér engan hag í þessu, og þeirra ítök í stjórnkerfinu eru meiri en flesta grunar. Meðal alþingismanna reyndist þó einn vera áhugasamari en aðrir, en það var Skúli Helgason, þáverandi formaður iðnaðarnefndar Alþingis. Hann reyndist tilbúinn til fundar um málefnið og svo var einnig um nokkra aðra framsýna þingmenn þegar eftir var gengið. Undirritaður hafði gert uppkast að stefnumótandi þingsályktunartillögu og Skúli ákvað að bera hana undir fleiri þingmenn. Eftir nokkurn tíma varð ljóst að tillagan yrði lögð fram á vorþingi 2011 af 22 þingmönnum úr öllum stjórnmálaflokkum á Alþingi, en Skúli Helgason yrði fyrsti flutningsmaður. Tillagan var borin undir einhverjar stofnanir, en þeirra breytingartillögur voru ekki til bóta. Tillagan var lögð fram 31.03.2011 en ekki tekin til umræðu fyrir þinglok. Aftur var hún lögð fram á haustþingi 2011 en hafði enn ekki verið tekin til umræðu í árslok. Valorka ehf hefur undirbúið sjávarorkurannsóknir sem hefjast munu þegar fé fæst til kaupa á búnaði. Það mun vart fást fyrr en tillagan hefur verið samþykkt, og hefur t.d. Tækjasjóður Rannís ítrekað synjað um styrki til verkefnisins án nokkurra haldbærra skýringa. Sama gildir um Nýsköpunarmiðstöð Íslands og sjóði sem undir hana heyra. Reyndar gekk NMÍ lengra og reyndi að bregða fæti fyrir verkefnið en þeirri atlögu verður lýst síðar. Þingmenn verða minntir á fyrirliggjandi þingsályktunartillögu um rannsóknir á sjávarorku strax í ársbyrjun 2012. Í ljósi hins mikla fjölda flutningsmanna og aðildar allra flokka má vænta þess að hún verði samþykkt og að í framhaldinu verði séð fyrir byrjunarfjármagni til að hefja rannsóknir. Valorka hefur gert samkomulag um að hefja þær rannsóknir á hagkvæmasta máta sem hugsast getur, en þó þannig að gætt sé fullrar vandvirkni og vísindalegra aðferða. Fyrir liggur samstarfssamningur um rannsóknarverkefnið „Rannsóknamiðstöð sjávarorku", en að því standa Valorka ehf sem mun nýta niðurstöður til nauðsynlegra þátta í þróun hverfilsins; Hafrannsóknastofnun sem hafa mun verklega og faglega umsjón með mælingum og nýta niðurstöður í sinni starfsemi og þriðji aðilinn er Verkís sem mun nýta niðurstöður m.a. til uppfærslu á fyrirliggjandi sjávarfallalíkani. Fá þarf lítilsháttar fé til kaupa á mælibúnaði, en í byrjun mun Hafró leggja til skip og fræðimenn til mælinga. Því má fullyrða að sjaldan eða aldrei hafa jafn mikilvægar rannsóknir getað hafist á jafn hagkvæman hátt. Vonandi sýna stjórnvöld slíkum aðferðum verðugan skilning.

Umbætur á stuðningsumhverfi nýsköpunar

Verkefni Valorku er nýstárlegt og í framkvæmd þess reynir á nýjar hliðar stuðningsumhverfisins. Það er einnig svo fjölþætt að mikið veltur á samhæfingu ýmissa sjóða og stofnana. Sumt í stuðningsumhverfinu hefur staðist þetta próf með prýði, en í of mörgum atriðum hafa gallar þess komið berlega í ljós. Hér verða því ekki gerð ítarleg skil; hverju smáatriði er haldið til haga í framvindudagbók Valorku ehf og kann síðar að verða birt. Margir þessara vankanta eru vel kunnugir öllum þeim íslensku frumkvöðlum sem reynt hafa að koma hugmyndum í framkvæmd. Það hefur glögglega komið í ljós í umræðum á vettvangi Samtaka frumkvöðla og hugvitsmanna, en þar er undirritaður nú formaður. Á nýliðni ári tók SFH saman greinargerð um helstu ágalla stuðningsumhverfisins ásamt ábendingum um úrbætur og sendi til stjórnvalda í hinum ýmsu viðkomandi greinum. Tillögurnar snúa að fjölmörgum ólíkum þáttum sem laga þarf. Þar má nefna lagagrunn stofnana og starfsemi þeirra; samræmingu stuðningsaðgerða; skort á stuðningi við þá sem minnst mega sín; skort á áhugaeflingu og fræðslu til ungmenna og margsháttar mismunun og óeðlilega hagsmunagæslu sem viðgengst innan kerfisins. Enn hafa engin viðbrögð komið frá stjórnvöldum. Verði ekki gerðar breytingar mun sköpunarkraftur íslenskra frumkvöðla og hugvitsmanna ekki nýtast til eflingar þjóðarhags, en þess þarfnast þjóðin nú öðru fremur.

Samstarfshópur Valorku

Þó undirritaður sé enn eini fasti starfsmaður Valorku þá nýtur verkefnið starfskrafta nokkurs fjölda mjög færra sérfræðinga á hinum ýmsu sviðum. Án þeirra væru framfaraskrefin mun smærri og ómarkvissari. Þar er fyrstan að nefna Halldór Pálsson Ph.D. dósent í vélaverkfræði við HÍ en hann er aðalráðgjafi varðandi véltæknilega hönnun; uppsetningu prófana og úrlestur niðurstaðna. Vigfús Arnar Jósepsson, nemandi Halldórs, vann meistaraprófsritgerð sína í samstarfi við Valorku og hefur síðan tekið að sér verkfræðilegar úrlausnir sem sérverkefni. Aðalsteinn Erlendsson hefur unnið tækniteiknunarverkefni en einnig gefið ýmis góð ráð. Sigurður Invarsson hjá Árnason Faktor hefur veitt lögfræðiaðstoð varðandi einkaleyfi. Jón S. Helgason hefur aðstoðað sem löggiltur endurskoðandi og Guðbjartur Össurarson og Agnes Ingvarsdóttir hafa veitt bókhaldsaðstoð. Þá er ótalin aðstoð fjölmargra annarra, svo sem Lárusar Pálmasonar veiðarfærasérfræðings varðandi prófanir o.fl.; Björgvins Jónssonar rafvirkja varðandi ýmis tækniatriði; Jens Tómassonar rennismiðs; Þóris Garðarssonar flugvélvirkja; Stefáns Guðsteinssonar skipaverkfræðings; Héðins Valdimarssonar haffræðings; Kristjáns Þórs Árnasonar auglýsingateiknara; Jóns Axels Egilssonar kvikmyndagerðarmanns og margra fleiri.  Hér skal ekki gleymt að nefna Guðbjörgu Sigurðardóttur sambýliskonu undirritaðs, en án hennar stuðnings og hvatningar væri verkefnið ekki fætt.

Verkefni Valorku hafa notið vaxandi athygli námsfólks og hafa nokkrir nemendur lýst áhuga á að taka þætti þess sem val- eða lokaverkefni, bæði innlendir og erlendir. Valorka hefur tekið slíkum erindum vel og vill gjarnan taka þátt í að auka þekkingu og áhuga ungmenna á nýjum aðferðum í orkutækni. Hinsvegar vekur athygli hin almenna deyfð kennara og skólastjórnenda, en enginn skóli hefur sýnt því áhuga að taka þennan þátt inn í kennslu þrátt fyrir að þar séum við Íslendingar í fremstu röð á heimsvísu. Þetta sýnir e.t.v. betur en margt annað hve íslenskt skólaumhverfi er staðnað og ófært um að fylgja nýjustu straumum tækni og vísinda. Í þessu ljósi getur varla verið annað en hlægilegt þegar rætt er um að íslenskir háskólar komist í röð þeirra 100 fremstu í heimi. Á þessu áhugaleysi eru þó undantekningar, t.d. hið ágæta samstarf við Halldór Pálsson hjá HÍ sem nefnt var.

Að síðustu skal hér minnst látins samstarfsfélaga sem á stærri þátt í þessari hugmynd en hún sjálf gerði sér nokkurntíma grein fyrir. Þetta er tíkin Týra sem dó í hárri elli haustið 2011. Gönguferðirnar með Týru voru það umhverfi sem hugmyndir að Valorka hverflunum þurftu til að þroskast og fullkomnast. Sú trygglynda tík á því sinn þátt í tækniframförum á sviði orkumála. Þáttur hunda í þróunarsögunni er stórlega vanmetinn.

Viðurkenningar og fjármögnun

Verkefninu hlaust mikill heiður haustið 2011 þegar IFIA –Alþjóðasamtök uppfinningafélaga- veittu undirrituðum fyrstu verðlaun í uppfinningasamkeppninni „International Invention Awards". Efnt er til þessarar alþjóðlegu keppni á nokkurra ára fresti og áhersla lögð á afmörkuð svið hverju sinni. Í þetta sinn var athyglinni beint að uppfinningum á sviði umhverfisvænnar orkutækni og umhverfisverndar. Verkefni Valorku var valið úr fjölda umsókna um víða veröld og voru verðlaunin afhent á afmælissýningu Sænska uppfinningafélagsins, SUF, í Stokkhólmi 5. oktober 2011. Verðlaunin nema 300.000 SKR og verða látin renna til þróunarstarfsins þar sem þau gagnast vel sem mótframlag samkeppnissjóða. Féð er mikilvægt en þó er margfalt mikilvægari sú viðurkenning sem uppfinningin nýtur með þessu á alþjóðavísu. Hún þýðir að Valorka telst nú standa framar en aðrir þróunaraðilar á sínu tæknisviði; tækni til nýtingar sjávarfallaorku utan sunda. Það forskot má ekki tapast; það er ekki einungis mikilvægt fyrir framgang verkefna Valorku heldur fyrir möguleika Íslendinga til að komast í fremstu röð í tækniþróun og –framleiðslu sem nýtur vaxandi eftirspurnar á heimsvísu.

Fleiri viðurkenningar hlotnuðust verkefninu á líðandi ári. Landsbankinn sýndi þá framsýni að setja á fót nýsköpunarsjóð og var Valorka einn þeirra 7 styrkþega sem hlutu milljón króna styrk við fyrstu úthlutun. Orkusjóður veitti verkefninu hæsta styrk sinn við úthlutun þessa árs, 4,2 millj kr og áður var nefndur styrkur Tækniþróunarsjóðs á þessu ári, kr. 7 milljónir. Því er fjárhagsgrunnur tryggður fyrir næsta ár. Hinsvegar blasir það nú við að Ríkissjóður Íslands mun taka verulegan hluta þessa styrkfjár sem skatta. Þetta mun gerast þrátt fyrir loforð stjórnvalda um skattaívilnanir til nýsköpunar, enda ná þær ívilnanir aðeins til stórfyrirtækja sem ekki eru háð opinberum styrkjum. Þeim aðilum sem mest þurfa á ívilnun að halda; frumkvöðlum sem eru að byrja með tvær hendur tómar og hafa ekkert nema opinbera styrki; þeim er refsað með því að ríkið tekur stóran hluta þess styrkfjár sem ekki þarf að nýta á úthlutunarárinu. Stjórn SFH reyndi að koma alþingismönnum í skilning um þennan fáránleika þegar lögin voru sett, en ekki var á það hlustað fremur en annað sem kemur frá grasrótinni. Svo mega menn velta fyrir sér ástæðum þess að íslensk nýsköpun á erfitt uppdráttar.

Að lokum

Verkefni Valorku njóta nú meiri velgengni en nokkru sinni áður, og horfurnar eru bjartar. Þó er ljóst að mikið og erfitt starf er framundan. Ef líkja mætti þessum verkefnum við fjallgöngu þá má segja að einungis hafi neðstu hjallarnir verið gengnir; brött og grýtt fjallshlíð þróunarstarfsins er framundan og efst blasir við klettabelti framleiðslu og markaðssetningar. Enn veit enginn hvort sá fjallgöngumaður klárar gönguna sem hóf hana. Hann getur hvenær sem er fallið úr leik, en einnig getur hann e.t.v. afhent merki sitt öðrum sem vilja koma því á toppinn. Ennþá er þó ekkert sem bendir til annars en að verkefnið takist, og áfangi líðandi árs færði fjallgöngumanninum nesti og nýja skó.

Valorka ehf óskar samstarfsfólki og velunnurum gleðilegs nýárs og þakkar samfylgdina á liðnu ári.

Valdimar Össurarson

Enn fjölgar í fjölskyldu Valorka hverflanna.  Gerð V-5, eða "fimman"  hefur nú verið smíðuð sem 50 cm líkan og fór í fyrstu prófanir á jólaaðventunni 2011.  Fyrstu niðurstöður sýna mjög góðan árangur í orkunýtni, eða allt að 30 % meira en fengist hafði með þeirri gerð sem áður var best; V-4.  Ekki er þó unnt að staðfesta þennan frábæra árangur fyrr en að loknum frekari prófunum og að fengnum álitum sérfræðinga.  Ekki er heldur unnt að lýsa fimmunni að neinu marki fyrr en lagðar hafa verið inn einkaleyfisumsóknir fyrir þeim nýju aðferðum sem hún byggir á.  Umsóknirnar verða ekki lagðar inn fyrr en búið verður að prófa og besta ýmsa þætti; gera teikningar o.fl. 

Fimman byggir á fyrri gerðum að verulegu leyti og má segja að hún sameini kosti þeirra en sé laus við ýmsa vankanta þeirra.  Hún er einföld að byggingu líkt og V-4 en hefur meiri samanlagðan þrýstiflöt blaða á straumsnið en sú gerð og er laus við innbyrðis spennu sem þar myndaðist.  Unnt er að raða mörgum hverfilhjólum á sama öxul; blaðstærð getur orðið mikil og unnt að fara ýmsar leiðir með burðarþol og efnisval.  Aðalsmerkið er einfaldleiki.

Fimman virðist hafa yfirburði í afköstum við öll álagsstig.  Ekki virtist skipta máli hvort hún gekk ólestuð eða fulllestuð; alltaf var hún 25-30% yfir fjarkanum.  Verði þessi góði árangur staðfestur í áframhaldandi prófunum er ljóst að Valorka stendur stóru skrefi framar en áður í átt að takmarkinu: nýtingu sjávarstrauma utan stranda.  

landsbanki nyskstyrkur_31_okt_2011Landsbankinn sýnir mikinn metnað og vilja til að leggja sitt af mörkum til aukinnar nýsköpunar og bætts þjóðarhags, en bankinn hefur nú í fyrsta sinn úthlutað nýsköpunarstyrkjum til fjölda verkefna.  Heildarupphæð styrkja var 15 milljónir, sem skiptist í 7 styrki að upphæð 1.000.000 og 20 styrki að upphæð 400.000 kr.  Rúmlega 350 umsóknir bárust, sem er enn einn vitnisburðurinn um hina gríðarlegu grósku sem nú er í nýsköpunarstarfi í landinu.  Valorka ehf var meðal þeirra 7 sem hlutu einnar milljón króna verkefnisstyrk, og er hann veittur annars vegar til þróunar Valorka hverflanna og hinsvegar til rannsókna á sjávarorku. 

Landsbankanum er hér með þakkað kærlega fyrir þennan skilning á verkefnum Valorku, og um leið er bankanum óskað til hamingju með það framtak sem styrkveitingarnar eru.  Hér er komin kærkomin og þörf viðbót við þá styrkjamöguleika sem í boði eru fyrir ný og uppbyggileg verkefni.  Vonandi verður hér rekin sjálfstæð styrkjastefna sem gefur minna menntuðum hugvitsmönnum ekki síðri tækifæri en verkefnum stórra stofnana og fyrirtækja.  Slíkt hefur sárvantað í íslenskri nýsköpun.

Á meðfylgjandi mynd eru verðlaunahafarnir 7 ásamt Jensínu K. Böðvarsdóttur framkvæmdastjóra þróunar hjá Landsbankanum, lengst t.v,  Valdimar Össurarson frkvstj. Valorku er lengst til hægri á myndinni.

 

CB023439Á þeim þremur árum sem liðin eru frá því að þróunarstarf Valorka hverflanna hófst hefur starfsemi Valorku aukist verulega. Hér er þó ekki um sömu útþenslu að ræða og einkenndi "snillingafyrirtækin" sem komu þjóðinni í þrot, heldur er unnið að því á sífellt fleiri sviðum að leggja grundvöll að nýtingu einnar mestu auðlindar Íslendinga og undirbúa verðmætasköpun með aukinni framleiðslu hátæknibúnaðar, en Íslendingar hafa verið eftirbátar annarra þjóða á því sviði.  Aðferðafræði Valorku ehf er sú sama í rekstri eins og við uppfinningarnar sjálfar; "einfaldleiki, rökfesta og traust uppbygging". 

Sífellt kemur betur í ljós að viðfangsefni Valorku er ekki aðeins að þróa tæknilausnir, heldur þarf einnig að glíma við staðnað hugarfar, hjátrú og hindurvitni á sviði orkumála; skort á stefnumörkun og yfirsýn stjórnvalda; ónóga almenna menntun og fræðslu; skort á orkurannsóknum; fordóma í garð íslenskra uppfinninga og meingallað stuðningsumhverfi nýsköpunar.  Til allrar hamingju eru þó á þessu ýmsar góðar undantekningar og án nokkurra framsýnna einstaklinga væri þetta nýsköpunarverkefni steindautt, líkt og fleiri gagnlegar íslenskar uppfinningar.

Eftirfarandi þættir verða fyrirferðarmiklir í starfi Valorku á næstu misserum:
1.  Þróun hverfla til nýtingar lághraðastraums, einkum til nýtingar þeirrar sjávarfallaorku sem algeng er í röstum utan fjarða.  Þetta er meginverkefni Valorku og grunnur annarra þátta.   Það greinist svo í undirþætti, en af þeim ber þessa hæst á næsta ári; a) Áframhaldandi prófanir þeirra fjögurra gerða sem mótaðar hafa verið.  Einkum verður lögð áhersla á V-4, en hún verður prófuð í keri; með gúmbát og sem stærra líkan á fleka.  b) Smíði líkana af nýrri gerð; V-5, sem nú er á hugmyndastigi.  Þessi gerð sameinar kosti fyrri gerða en verður einfaldari og væntanlega afkastameiri.  Látið verður reyna á nýnæmi og einkaleyfishæfi. 
2.  Þróun ölduvirkjunar.  Hugmynd Valdimars um aðferð til virkjunar ölduorku er eldri en hugmyndir að fallavirkjunum.  Ýmsar ástæður urðu til þess að hún var lögð til hliðar, m.a. sú að henni var hafnað af Rannís á sínum tíma.  Enn er þó hugmyndin í fullu gildi og ýmislegt bendir til þess að hún sé hæfari en flestar núverandi humyndir til að leysa höfuðvandamálið á þessu sviði; ógnarátök á yfirborðinu í verstu aðstæðum.  Líklegt er að smíðað verði líkan á næsta ári og leitað eftir einkaleyfi.
3.  Rannsóknir á sjávarorku.  Engar rannsóknir hafa farið fram hérlendis á umfangi sjávarfallaorku, hvorki í heild né á einstökum svæðum utan fjarða.  Verra er þó fyrir framgang verkefna Valorku að engar straummælingar liggja fyrir á þeim stöðum sem gætu orðið vænlegir til prófana og nýtingar hverflanna.  Nú er orðið ljóst að þessi skortur á rannsóknum verður verkefninu til trafala þegar á næsta ári, þegar sjóprófanir hefjast.  Ef takast á að halda verkefninu áfram hérlendis er því ljóst að Valorkar þarf sjálf að hefja þessar rannsóknir; að sjálfsögðu í samvinnu við sérfræðinga og fagaðila.  Valorka hefur því stofnað til rannsóknarverkefnisins "Rannsóknamiðstöð sjávarorku" í samvinnu við Hafrannsóknastofnun og Verkís.  Leitað verður eftir fé til kaupa á botnlægum dopplermælum, en Hafrannsóknastofnun hefur boðist til að sjá um lagningu þeirra og aflestur.  Niðurstöður mun Hafró nýta til sinna verkefna; Verkís mun nýta þær til uppfærslu á fyrirliggjandi sjávarfallalíkani Siglingastofnunar og Valorku munu þessar niðurstöður nýtast til staðarvals prófana og lagningar hverflanna.  Byrjunarfjárveiting hefur þegar fengist á fjárlögum Alþingis og vænst er viðbótar á næsta ári þannig að þá megi hefja þetta nauðsynjaverk sem orðið hefur útundan í íslenskum orkurannsóknum.  Í framhaldinu verður væntanlega farið inn á aðra þætti sjávarorku, s.s. ölduorku.  Á vegum RMS verkefnisins verður settur upp opinber gagnagrunnur sem nýtast mun í ýmsum tilgangi. 
4.  Breytingar á stefnumörkun stjórnvalda og lagaumhverfi.  Þegar Valorka hóf sína starfsemi lá engin stefnumörkun fyrir að hálfu stjórnvalda um neina þætti sjávarorku.  Öll stefnumörkun og allt lagaumhverfi hefur miðast við  nýtingu vatnsfalla og jarðhita, auk innfluttra jarðefnaorkugjafa.  Engu er líkara en öðrum sjónarmiðum og möguleikum hafi markvisst verið haldið úti, og hafa þar e.t.v. fremur ráðið hagsmunir einstakra fyrirtækja og stofnana en almennings.  Sem betur fer hafa stjórnmál nú þróast á þann hátt að meiri víðsýni gætir almennt á Alþingi og þingmenn eru óhræddari að hugsa á nýjan hátt; horfa á nýjar launsnir og losa sig úr viðjum stórra hagsmunaaðila.  Það er e.t.v. einn jákvæðasti þáttur hrunsins.  Valdimar hefur lagt sig fram um að kynna þingmönnum þá möguleika sem Íslendingar nú eiga á sviði nýtingar sjávarfallaorku og að komast í fremstu röð tækniþróunar á því sviði.  Fyrir beiðni hans og aðstoð var á vordögum 2011 lögð fram þingsályktunartillaga um rannsóknir og nýtingu sjávarfallaorku og stuðning við tækniþróun í þeim efnum.  Frummælandi tillögunnar er Skúli Helgason en alls eru flutningsmenn 22 úr öllum flokkum á þingi.  Má því heita öruggt að tillagan verði samþykkt á komandi vetri, sem hlýtur að teljast verulegur áfangi í starfsemi Valorku ehf og fyrir greinina.
5.  Menntun háskólanema.   Þessi þáttur í starfsemi Valorku hefur farið vaxandi og líkur eru á að svo verði áfram.  Valorka ehf er eina fyrirtæki landsins í tækniþróun á sviði sjávarorku.  Sú ánægjulega staðreynd blasir nú við að sífellt fleiri ungmenni kjósa að leggja stund á orkutækni og verkfræði í nýjum greinum.  Því er ekki óeðlilegt að leitað sé til Valorku um aðstoð og samvinnu.  Á síðasta vori útskrifaðist einn nemandi sem valdi þátt í þróun Valorka hverflanna sem lokaverkefni. Valorka veitti honum aðgang að ýmsum upplýsingum og aðstoðaði hann með tilraunir; báðum til hagsbóta.   Á þessu hausti hafa nokkrir nemendur leitað eftir samvinnu af svipuðum toga.  Valorka ehf mun þurfa að leita sérfræðiþekkingar um ýmsa þætti í sinni starfsemi og því er sjálfsagt að liðka fyrir menntun eins og unnt er.  Hinsvegar væri þörf á að um þetta væri mótaður skýrari rammi.   
6. Kynning og fræðsla.  Valorka ehf hefur lagt sig fram um kynningu og fræðslu á sínu starfssviði. Mikil vanþekking er ríkjandi um allt sem lýtur að þessari orkuauðlind; umfangi hennar og nýtingarmöguleikum og hvernig staðan er á heimsvísu varðandi tækniþróun og stefnumörkun.  Úr þessari vanþekkingu vill Valorka bæta, eftir því sem framast er unnt.  Hluti af því er sú hægfara uppbygging þessarar vefsíðu sem nú er að birtast.  Hér hefur verið sett upp undirsíðan "fróðleikur og skýrslur" og á henni mun væntanlga birtast ýmislegt efni sem á erindi við almenning.  Ekki eingöngu varðandi þróun Valorka hverfilsins, heldur einnig almennur fróðleikur; skýrslur, yfirlit, blaðagreinar o.fl.  Á sl. vetri var tekið saman ritið "Sjávarfallaorka og hagsmunir Íslendinga", sem nú má sjá á þessari síðu.  Því var dreift víða í stjórnkerfinu og vakti athygli.  Nú er þarna komin inn samantekt um stöðu sjávarfallaorku á heimsvísu árið 2011, byggð á skýrslum helstu stofnana á þessu sviði.  Margt fleira er til í gagnasafni Valorku sem þarna mun vonandi rata inn á næstunni.

Subcategories